ΤΡΙΚΥΜΙΑ ΕΝ ΚΡΑΝΙΩ

Δρ. Γαβριήλ Μανωλάτος

Καθηγητής Διεθνούς Οικονομίας και Ανάπτυξης

Ο Αμερικανός πρόεδρος έχει κάνει την παραβίαση των ίδιων του των λόγων, των υποσχέσεών του και των απειλών του τρόπο ζωής. Η απόσταση ανάμεσα σε όσα εξαγγέλλει και σε όσα τελικά πράττει έχει γίνει το πιο αναγνωρίσιμο χαρακτηριστικό της πολιτικής του παρουσίας.

Απόφαση σήμερα, αναδίπλωση αύριο. Απειλή το πρωί, διαπραγμάτευση το βράδυ. Θριαμβευτική ανακοίνωση μιας νέας πολιτικής και, πριν ακόμη προλάβει να εφαρμοστεί, αναζήτηση τρόπου εγκατάλειψής της.

Απόλυτη σύγχυση.

Πώς αλλιώς να κρίνει κανείς τις αποφάσεις που λαμβάνει ο Ντόναλντ Τραμπ στον πόλεμο του Κόλπου; Η ανακοίνωση της επιβολής τέλους 20% στα διερχόμενα φορτία από τα Στενά του Ορμούζ παρουσιάστηκε ως μια ακόμη αποφασιστική κίνηση ισχύος. Όμως μέσα σε λίγες ώρες, μπροστά στις διεθνείς αντιδράσεις και στις επιφυλάξεις ακόμη και στενών συνεργατών του, η απόφαση εγκαταλείφθηκε.

Η απειλή μετατρέπετε σε διάλογο. Η βεβαιότητα σε υποχώρηση. Η «αποφασιστική κίνηση» σε ένα ακόμη οπισθογύρισμα. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία του φαινομένου. Δεν πρόκειται απλώς για αλλαγές πολιτικής. Η πολιτική προϋποθέτει την προσαρμογή στις νέες συνθήκες. Αυτό που παρατηρείται είναι κάτι διαφορετικό: μια διαρκής σύγκρουση ανάμεσα σε σκέψεις, παρορμήσεις και επιλογές που συχνά αλληλοαναιρούνται. Σαν να διεξάγεται μέσα στο ίδιο το κέντρο λήψης των αποφάσεων μια αδιάκοπη μάχη. Η αρχική εξαγγελία συγκρούεται με την πραγματικότητα. Η απειλή συγκρούεται με την ανάγκη συμβιβασμού. Η επιθυμία για επίδειξη ισχύος συγκρούεται με το κόστος της εφαρμογής. Μια εσωτερική θύελλα.

Μια πραγματική «Τρικυμία εν κρανίω».

Η έκφραση αυτή, που περιγράφει τη σύγχυση των σκέψεων, δεν αποτελεί εδώ απλώς έναν εύστοχο τίτλο. Αποτελεί την εικόνα μιας πολιτικής μεθόδου, όπου η αβεβαιότητα δεν εμφανίζεται ως εξαίρεση, αλλά ως μόνιμο χαρακτηριστικό.

Από τη Βενεζουέλα μέχρι την Κούβα και το Μεξικό, το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται. Οι αντίπαλοι παρουσιάζονται ως απειλές που πρέπει να αντιμετωπιστούν με σκληρότητα, αλλά την ίδια στιγμή αναζητούνται μαζί τους συμφωνίες και συμβιβασμοί. Οι κυρώσεις εξαγγέλλονται με ένταση και στη συνέχεια περιορίζονται ή τροποποιούνται.

Ανάλογη εικόνα και με τον Καναδά, έναν από τους στενότερους συμμάχους των Ηνωμένων Πολιτειών. Η χώρα που για δεκαετίες θεωρούνταν φυσικός εταίρος βρέθηκε ξαφνικά στο επίκεντρο εμπορικών αντιπαραθέσεων και σκληρής ρητορικής, ακόμα και προσάρτησης.

Πιο χαρακτηριστική υπήρξε η υπόθεση της Γροιλανδίας. Η δημόσια συζήτηση για την απόκτησή της από τις Ηνωμένες Πολιτείες προκάλεσε διεθνή έκπληξη και αμηχανία, καθώς εισήγαγε στη σχέση με συμμάχους μια λογική που θύμιζε περισσότερο παλαιότερες εποχές γεωπολιτικών διεκδικήσεων.

Στο ΝΑΤΟ, η εικόνα παρέμεινε αντιφατική. Από τη μία η αμφισβήτηση της χρησιμότητας της Συμμαχίας και από την άλλη η απαίτηση για ενίσχυσή της. Από τη μία η κριτική προς τους Ευρωπαίους συμμάχους και από την άλλη η ανάγκη κοινής αντιμετώπισης των διεθνών απειλών.

Στη Μέση Ανατολή, η αστάθεια γίνεται ακόμη πιο έντονη. Γάζα, Λίβανος, Ιράν και ολόκληρη η περιοχή μετατρέπονται σε πεδίο συνεχών μεταβολών. Οι εκκλήσεις για ειρήνη συνυπάρχουν με προειδοποιήσεις σύγκρουσης. Οι προσπάθειες διαπραγμάτευσης διαδέχονται νέες απειλές.

Κάποιοι υποστηρίζουν ότι αυτή η απρόβλεπτη πολιτική αποτελεί συνειδητή στρατηγική. Ότι η αβεβαιότητα μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο πίεσης απέναντι στους αντιπάλους. Όμως υπάρχει μια κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στην τακτική του αιφνιδιασμού και στη μόνιμη κατάσταση αβεβαιότητας. Γιατί η διεθνής πολιτική δεν είναι ένα παιχνίδι εντυπώσεων. Οι αποφάσεις μιας υπερδύναμης επηρεάζουν οικονομίες, αγορές, ενεργειακές ισορροπίες και, τελικά, τις ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων.

Η ισχύς μιας χώρας δεν μετριέται μόνο από την ικανότητά της να απειλεί. Μετριέται και από την αξιοπιστία της. Από το αν οι σύμμαχοι μπορούν να εμπιστευθούν τις δεσμεύσεις της και αν οι αντίπαλοι μπορούν να κατανοήσουν τη στρατηγική της. Όταν όμως κάθε απόφαση αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο της άμεσης ανατροπής της, όταν κάθε δήλωση γεννά την αμφιβολία για την επόμενη, τότε η πολιτική παύει να εκπέμπει ισχύ και αρχίζει να εκπέμπει αβεβαιότητα.

Οι λαοί δεν κυβερνώνται με στιγμιαίες εκρήξεις, με δηλώσεις της στιγμής και με διαρκείς αυτοσχεδιασμούς. Οι μεγάλες κρίσεις απαιτούν ψυχραιμία, συνέπεια και στρατηγικό ορίζοντα.