Τι κοινό μπορεί να έχει η trap μουσική, το black metal και οι 200 εκτελεσθέντες της Καισαριανής; Φαινομενικά -πέρα από το ότι θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί  σαν ένας  πολύ «πιασάρικος» clickbait τίτλος σε κάποιο site- καμία. Ωστόσο ένα γεγονός σε σχέση με την επικαιρότητα του τελευταίου, μου έδωσε την αφορμή να αναφερθώ κοινωνιολογικά σε σχέση με το πρώτο, χρησιμοποιώντας το ενδιάμεσο σαν υπόδειγμα.

Τα τελευταία χρόνια αποτυπώνεται σε μεγάλη μερίδα του ενήλικου πληθυσμού της χώρας -και ειδικά στους γονείς- μια έντονη ανησυχία σε σχέση με το φαινόμενο της trap μουσικής. Και ακούγεται τον τελευταίο καιρό όλο και περισσότερο η άποψη πως η trap θα έπρεπε να υπαχθεί σε κάποιου είδους έλεγχο, ενδεχομένως και λογοκρισία, προκειμένου να αντιμετωπιστούν τα μηνύματα, η αισθητική και οι αξίες που αυτή προβάλει (ή και προωθεί) σε μεγάλα κομμάτια της νεολαίας στην Ελλάδα και που θεωρούνται άκρως προβληματικά.

Αυτή η προσέγγιση εδράζεται σε μια ασυνειδητοποίητη  παραδοχή που κατά την ταπεινή μου άποψη είναι λανθασμένη. Προϋποθέτει δηλαδή το αξίωμα πως η εκάστοτε μουσική και οι στίχοι της «προστάζουν» ή/ και επιβάλλουν πρότυπα σε κομμάτια της κοινωνίας – και ιδίως στους νέους. Στην πραγματικότητα η μουσική ιστορικά κάνει το ακριβώς αντίθετο. Διαβάζει, «αφουγκράζεται» το κοινωνικό και πολιτισμικό υπόστρωμα μιας κοινωνίας, το επεξεργάζεται και το επαναπροβάλει καλυμμένο πίσω από έναν καλλιτεχνικό μανδύα. Με λίγα λόγια η μουσική, τα είδη της και τα ρεύματά της  δεν δημιουργούν αξίες σε μια κοινωνία. Αντανακλούν αυτές που ήδη υπάρχουν σε αυτή. Κάθε μουσικό ρεύμα λοιπόν  έχει πάντα μια κοινωνική αιτία ύπαρξης, μια κυρίαρχη κουλτούρα  στην οποία εντάσσεται και την οποία ασπάζεται ή αντιμάχεται (ακολουθώντας μια αντίστοιχη υποκουλτούρα), αξιοποιεί ένα μέσο διάδοσης και συνήθως οραματίζεται έναν φαντασιακό ή ρεαλιστικό στόχο.

Στο παράδειγμα της trap, ας εξετάσουμε λίγο αυτά τα συστατικά σε μια ελληνική κοινωνία η οποία κατά γενική παραδοχή βρίσκεται σε έναν κύκλο αποσύνθεσης, επαναπροσδιορισμού αξιών και κοινωνικοοικονομικής αστάθειας και αναδιάταξης: 

Ως προς τις κοινωνικές αιτίες, ξεχνάμε πολλές φορές πως ένας έφηβος στην Ελλάδα σήμερα έχει ζήσει όλη ή σχεδόν όλη του τη ζωή εντός μιας μόνιμης κρίσης, πότε οικονομικής, πότε πολιτικής και ενίοτε υγειονομικής και γεωπολιτικής. Και όλα αυτά σε συνδυασμό συνήθως με μια έλλειψη στόχων και πολλές φορές ελπίδας και ξεκάθαρου οράματος για το μέλλον.

Ταυτόχρονα αυτές οι αιτίες πλαισιώνονται από μια κουλτούρα που τα τελευταία 30 τουλάχιστον χρόνια -και ιδιαίτερα μετά την εκρηκτική άνοδο του internet και των social media- προάγει ως επιθυμητό την προσωπική επιτυχία, την αυτοπροβολή, το «φαίνεσθαι» και εν ολίγοις τον ατομικισμό. Και μάλιστα έναν ατομικισμό που συνδέεται με τον ετεροκαθορισμό, δηλαδή το πώς οι άλλοι μας βλέπουν υπερισχύει της αυτοεικόνας και καθίσταται απείρως σημαντικότερο. Κεντρικό αίσθημα λοιπόν για μεγάλο κομμάτι της νεολαίας είναι  πως για να «μετράς» σήμερα πρέπει όχι απλά να επιβιώνεις στις δυσκολίες, αλλά να το κάνεις με έναν τρόπο κυνικό που τελικά θα σε οδηγήσει σε αυτό που το σύστημα προβάλλει ως επιτυχία, κυρίως μέσα από τα παραδοσιακά και τα ηλεκτρονικά μέσα: Ο πλούτος, η κυριαρχία, η εικόνα και η αξιοποίηση οποιουδήποτε μέσου (νόμιμου ή παράνομου) προσφέρεται εντός της κυρίαρχης κουλτούρας για την επίτευξή τους.

Έρχεται λοιπόν η trap μουσική και αποτυπώνει ακριβώς όλα τα παραπάνω , δίνοντας μάλιστα έμφαση στο «αυτοδημιούργητο», αυτό δηλαδή που κατάφερε κάποιος μόνος του, χωρίς την βοήθεια της κοινωνίας ή της οικογένειας,  οι οποίες απαξιώνονται. Και ταυτόχρονα εμφανίζεται υποκριτικά μια αντίδραση σε αυτό το φαινόμενο από τα πιο συντηρητικά κομμάτια της κοινωνίας, εκφραζόμενη μέσα από τα ΜΜΕ και με τρόπο πολλές φορές υστερικό. Τα ίδια δηλαδή ΜΜΕ που προάγουν την κυρίαρχη κουλτούρα και διαμορφώνουν τις αξίες τις κοινωνίας, εμφανίζονται ταυτόχρονα ως τιμητές της κατάπτωσης που τα ίδια συνέβαλλαν για να έρθει, σπέρνοντας τρόμο στους «νοικοκυραίους» με όχημα το φαινόμενο της trap μουσικής. Με αυτόν τον τρόπο συνειδητά η ασυνείδητα προσφέρουν το μεγαλύτερο δώρο για την εξάπλωση και κυριαρχία της.

Και εδώ έρχεται το παράδειγμα της black metal μουσικής, ενός ακραίου υποείδους του metal που εμφανίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 90 στις Σκανδιναβικές χώρες και ιδιαίτερα στην Νορβηγία με κύριους εκφραστές το διαβόητο συγκρότημα “Meyhem”. Οι αιτίες εκεί ήταν οι εντελώς αντίθετες σε σχέση με την trap! Αν στην Ελλάδα της τελευταίας 10ετίας  για την άνοδο της trap εστιάσουμε στην οικονομική ασφυξία που έφερε η κρίση, την ανάγκη για κυριαρχία εντός του κατεστημένου και την λατρεία του χρήματος και των υλικών αγαθών, στην Νορβηγία του ‘90 θα βρούμε ως αιτίες της ανόδου του black metal την πνευματική ασφυξία της αφθονίας και  την ανάγκη σε μια τέλεια οργανωμένη και «αποστειρωμένη» κοινωνία οι νέοι να αναζητήσουν το «κακό», το χάος και τον κίνδυνο για να νιώσουν ζωντανοί, ξεχωριστοί και σημαντικοί ως άτομα. Επίσης το χρήμα αντιμετωπίζεται ως εχθρός, όπως επίσης και ο κομφορμισμός της Καθολικής Εκκλησίας. Το κατεστημένο δηλαδή εν γένει αντιμετωπίζεται ως κάτι που πρέπει να καταστραφεί.  Και πού συναντιόνται τελικά τα δύο ρεύματα; Πρώτον στην προβολή του ακραίου ατομικισμού και δεύτερον και κυριότερο στην αντίδραση των ΜΜΕ. Ύστερα από τον εμπρησμό κάποιων εκκλησιών από μέλη των “Meyhem” και μια σειρά γεγονότων εντός της μπάντας (μια αυτοκτονία μέλους και μια δολοφονία μέλους από άλλο) τα ΜΜΕ προβάλλοντας μέσω δαιμονοποίησης την black metal μουσική, συνέβαλλαν ακούσια στο να μετατραπεί το είδος από μια underground υποκουλτούρα σε viral για την εποχή φαινόμενο. Αυτό γνωρίζουμε πως τελικά συνέβαλε καθοριστικά στο να θεωρείται σήμερα το black metal σχεδόν εξαγώγιμο προϊόν της Νορβηγίας. Και οι “Meyhem” φυσικά υφίστανται ως μπάντα ακόμη!

Συμπερασματικά τα ΜΜΕ μάλλον ενισχύουν ακούσια με την εμπλοκή τους ένα μουσικό είδος που θεωρείται περιθωριακό, -ενώ υποτίθεται πως το ψέγουν- και ταυτόχρονα πολλές φορές αποτελούν και το κύριο μέσο διάδοσης. Το να κλικάρεις συνέχεια ειδήσεις για κακούς τράπερ, θα οδηγήσει τον αλγόριθμο να σου πετάξει στο youtube το καινούριο βίντεο του τράπερ καλλιτέχνη, το οποίο ενδεχομένως επίσης θα πατήσεις να δεις.

Οπότε τι μένει στο μυαλό του μέσου ανθρώπου για να αντιμετωπιστεί το «κακό»; Η κρατική παρέμβαση, τα μέτρα, η λογοκρισία. Στην Ελλάδα που βιώσαμε την περίοδο της χούντας γνωρίζουμε πολύ καλά τί σημαίνει αυτό. Από ποινές και φυλακίσεις επειδή κάποιος κατείχε έναν δίσκο του Θεοδωράκη, μέχρι επιτροπές που ενέκριναν ή απέρριπταν στίχους.

Μετά την πρόσφατη δημοσιοποίηση των φωτογραφιών των εκτελεσθέντων της Καισαριανής, έτυχε να ακούσω στο ραδιόφωνο το «Σαββατόβραδο στην Καισαριανή» του Ξαρχάκου από μια συναυλία με τον Γιώργο Νταλάρα. Εκεί άκουσα μια στροφή που τόσα χρόνια δεν είχα ξανακούσει ποτέ:

«Γνώριζες τα βήματα ξέκρινα τους ήχους

και φωτιές ανάβαμε με σβηστή φωνή

τις βραδιές συνθήματα γράφαμε στους τοίχους

πέφταμε φωνάζοντας κάτω οι Γερμανοί»

Με πολύ λίγο ψάξιμο έμαθα πως η χούντα στην γνωστή ηχογραφημένη έκδοση του Γρηγόρη Μπιθικώτση είχε λογοκρίνει ολόκληρη την στροφή, γιατί «οι Γερμανοί ήταν πλέον φίλοι μας» και επίσης η πλειονότητα των εκτελεσθέντων ήταν κομμουνιστές, οπότε δεν χρειάζονταν να υπενθυμίζεται αυτό. Γνώριζα σε τι αναφέρονταν το κομμάτι; Ναι. Άλλαξε τίποτε σε όσα πρεσβεύει και σε όσα ήθελε να προβάλλει το τραγούδι η λογοκρισία του τετράστιχου; Όχι. Η συζήτηση λοιπόν για μέτρα κατά της trap είναι όχι μόνο αστεία, αλλά και -ιστορικώς αποδεδειγμένα- βαθιά επικίνδυνη για πολύτιμες αξίες όπως η ελεύθερη έκφραση και η καλλιτεχνική δημιουργία.