Έφυγε…

Με ανακοίνωση του Ιδρύματος «Βασίλη Παπαντωνίου» πληροφορηθήκαμε ότι η Ιωάννα Παπαντωνίου έφυγε. Το Λύκειο των Ελληνίδων Αθηνών, τα Παραρτήματα στο Εσωτερικό και τα Γραφεία στο Εξωτερικό, σύμπασα η Λυκειακή καθώς και η επιστημονική κοινότητα πενθούμε. Συλλυπούμαστε τους συγγενείς και ευχόμαστε,  Καλό τον Παράδεισο.

Ι Ω Α Ν Ν Α    Π Α Π Α Ν Τ Ω Ν Ι Ο Υ

Ειρήνη Μοσχονά – Καρκαβέλα

Α’ Αντιπρόεδρος Λ.Ε.Α

Γυμνάστρια Προσαρμοσμένης Φ.Α.

Η απώλεια αυτή σηματοδοτεί ένα βαθύ ρήγμα στον χώρο του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού. Η Ιωάννα Παπαντωνίου υπήρξε σπουδαία σκηνογράφος και ενδυματολόγος και μια μορφή που κατανόησε το ένδυμα ως ιστορικό τεκμήριο, ως κοινωνικό κώδικα, ως φορέα συλλογικής μνήμης και άοκνα εργάστηκε στο χώρο της ελληνικής παράδοσης και του λαϊκού μας πολιτισμού

Γεννημένη στις 7 Ιανουαρίου του 1936 στην Αθήνα, σπούδασε σκηνογραφία και ενδυματολογία στο Wimbledon School of Art στο Λονδίνο και συνεργάστηκε με κορυφαίους θεατρικούς οργανισμούς στην Ελλάδα και το εξωτερικό[1]. Υπήρξε η πρώτη γυναίκα ενδυματολόγος και σκηνογράφος στην Επίδαυρο, όπου ανέλαβε τα σκηνικά και τα κοστούμια του «Ορέστη» (Εθνικό Θέατρο, 1971)[2].

Η αγάπη της για την ελληνική παράδοση ξεκίνησε από πολύ νωρίς μέσα στο Λύκειο των Ελληνίδων Αθηνών. Από παιδί χόρευε στους κύκλους του Λυκείου, και μεγαλώνοντας ανακάλυπτε την ομορφιά και την πολυπλοκότητα των παραδοσιακών φορεσιών στις «ντουλάπες της ιματιοθήκης του Λ.τ.Ε.», εκεί όπου, όπως έχει διηγηθεί η ίδια, από νωρίς διοχέτευε «όλη της την αγάπη για το ένδυμα». Εκείνη την περίοδο, η επαφή της με τον κατάλογο της Αγγελικής Χατζημιχάλη για το Μουσείο Μπενάκη τροφοδότησε την περιέργειά της να «πηγαίνει σχεδόν καθημερινά στο Μουσείο και να ανακαλύπτει συνεχώς καινούρια πράγματα μέσα από αυτές τις φορεσιές»[3]. Στράφηκε στη μελέτη της ελληνικής παραδοσιακής φορεσιάς, πραγματοποιώντας επιτόπια έρευνα σε πολλές περιοχές της χώρας, ως μέλος του Λυκείου των Ελληνίδων, του οποίου υπήρξε και μεγάλη δωρήτρια[4]. Συγκέντρωνε, κατέγραφε, τεκμηρίωνε. Δεν αντιμετώπισε ποτέ τη φορεσιά ως φολκλορικό απολίθωμα αλλά σαν μια ζωντανή απόδειξη κοινωνικής διαστρωμάτωσης, οικονομικών σχέσεων, τεχνικής δεξιοτεχνίας και αισθητικής εξέλιξης.

Η σχέση της με το Λύκειον των Ελληνίδων υπήρξε μακροχρόνια και ουσιαστική. Συμμετείχε ενεργά στις δράσεις του, στήριξε τις συλλογές του και συνέβαλε στη μελέτη και ανάδειξη της ελληνικής ενδυματολογικής κληρονομιάς. Από νεαρή χορεύτρια, μέχρι έφορος της Ιματιοθήκης[5] και επιστημονική σύμβουλος, η Παπαντωνίου μετέτρεψε την αγάπη για το χορό και τη φορεσιά σε επιστημονική έρευνα και ταυτόχρονα σε ζωντανή αφήγηση. Σε συνεντεύξεις της έχει εκφράσει αυτή την αφοσίωση: «Ό,τι αγόραζα για μένα, το αγόραζα και για το Λύκειο, εις διπλούν. Το Λύκειο ήταν το σπίτι μου». Η Παπαντωνίου υπήρξε επιστημονική σύμβουλος του Λ.τ.Ε. σε εκδηλώσεις που σημάδεψαν τον πολιτιστικό χάρτη, όπως η παράσταση «Χοροί και Τραγούδια από την τελετουργία του Γάμου» στο Ηρώδειο (1991), «Ο Μισεμός» στο Ηρώδειο(1996), αλλά και ως ενδυματολογική επιμελήτρια σε πληθώρα ‘άλλων εκδηλώσεων, όπως η παράσταση «Τραγούδια και χοροί, στον Κύκλο της Ζωής» στο Ηρώδειο (1997)[6], μαζί τον αείμνηστο ­­­Λευτέρη Δρανδάκι.

Το 1974 ίδρυσε στο Ναύπλιο το Ίδρυμα Βασίλη Παπαντωνίου (πρώην Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα), στη μνήμη του πατέρα της, που σήμερα λειτουργεί ως κορυφαίο κέντρο μελετών λαογραφίας και παραδοσιακής ενδυμασίας, Η αρχική της δωρεά αποτέλεσε τον πυρήνα μιας συλλογής που σήμερα αριθμεί δεκάδες χιλιάδες τεκμήρια. Το Ίδρυμα βραβεύτηκε το 1981 με το European Museum of the Year Award, αναγνωρίζοντας τη μουσειολογική καινοτομία και τη σοβαρότητα της επιστημονικής του προσέγγισης. Το 2003 ίδρυσε την Ελληνική Εταιρεία Ενδυμασιολογίας[7].

Η Παπαντωνίου δίδαξε στα τμήματα Θεατρολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, του Πανεπιστημίου Πατρών και του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου στο Ναύπλιο και τιμήθηκε ως επίτιμη διδάκτωρ του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου[8].

Το συγγραφικό της έργο αποτελεί αναφορά για τη μελέτη της ελληνικής ενδυμασίας, με πλήθος σημαντικών τίτλων: «Ελληνικές Φορεσιές» (1981), «Η ελληνική γυναικεία φορεσιά και το κόσμημα άλλοτε και τώρα» (1985), «Μια ποδιά από την Αττική»(1985), «Ελληνικές Τοπικές Ενδυμασίες»(1996), «Άμφια: Ενδύματα της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας» (1999), «Μακεδονικές Φορεσιές»(1992), «Ντουλαμάς, ο Μεγαλοπρεπής» (2019),  «Η ελληνική ενδυμασία από την αρχαιότητα ως τις αρχές του 20ού αιώνα» (2000), «Νύφες, Παράδοση και μόδα στην Ελλάδα» (2014), και το τελευταίο βιβλίο της «Το ένδυμα στον ιστορικό ελληνικό γεωγραφικό χώρο» (2024). Οι εκδόσεις Εθνογραφικά και Ενδυματολογικά του ΠΛΙ, με την επιστημονική της καθοδήγηση, αποτελούν σημεία αναφοράς για ερευνητές και κοινό[9].

Η προσφορά της έχει αναγνωριστεί με σημαντικές βραβεύσεις. Το 2013 βραβεύθηκε από την Ακαδημία Αθηνών για τη συνολική της  προσφορά στον ελληνικό πολιτισμό. Ο Δήμος Ναυπλιέων την τίμησε για τη συμβολή της στην τοπική κοινωνία και τον πολιτισμό[10].

Η συμβολή της στον λαϊκό πολιτισμό δεν περιορίστηκε απλώς στη διάσωση παλαιών αντικειμένων. Αντιθέτως εδραίωσε έναν τρόπο σκέψης. Έδειξε ότι η παράδοση απαιτεί έρευνα, τεκμηρίωση και ερμηνεία. Ότι η φορεσιά είναι φορέας ταυτότητας και ιστορίας. Ότι η μουσειολογία οφείλει να είναι επιστήμη και όχι νοσταλγική σκηνογραφία του παρελθόντος.Πολλοί θεωρούν ότι συνέχισε το έργο και την παράδοση της Αγγελική Χατζημιχάλη. Αν η Χατζημιχάλη θεμελίωσε τη μελέτη της ελληνικής λαϊκής φορεσιάς τον 20ό αιώνα, η Παπαντωνίου τη διεύρυνε, τη διεθνοποίησε και τη συνέδεσε με τη σύγχρονη μουσειολογία.

Για την οικογένεια του Λυκείου, η απώλειά της είναι θεμελιακή. Ανήκε σε εκείνη τη γενιά που υπηρέτησε και διαχειρίστηκε την παράδοση με επιστημονική ευθύνη για πολλές δεκαετίες. Η απώλειά της αφήνει ένα δυσαναπλήρωτο κενό. Το έργο της όμως, στα θέατρα, στα βιβλία, στις συλλογές, στους θεσμούς που δημιούργησε, θα παραμένει αέναο. Άφησε πίσω της κάτι σπάνιο, μια μεθοδολογία ήθους. Τον τρόπο να μελετάς το παρελθόν με σεβασμό, χωρίς να το αγιοποιείς, να το φέρνεις στο παρόν χωρίς να το παραποιείς.

Οι μεγάλες μορφές δεν «χάνονται». Διαχέονται. Και γίνονται μέρος της συλλογικής μας «ανάσας» και ταυτότητας.

ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Η ΠΡΟΕΔΡΟΣ                                                        Η ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ

ΕΥΡΩΠΗ ΜΟΣΧΟΝΑ – ΜΑΡΑΓΚΑΚΗ               ΧΡΙΣΤΟΘΕΑ ΚΟΣΜΑΤΟΥ

[1] https://www.bpf.gr/el/content/%CE%B9%CE%B4%CF%81%CF%85%CF%84%CE%AE%CF%82

[2] https://mietbookstore.gr/contributor/ioanna-papantoniou/

[3]https://www.real.gr/koinonia/arthro/ioanna_papantoniou_synomilontas_me_tin_megali_kyria_tis_endymatologias_kai_psyxi_tou_peloponnisiakou_laografikou_idrymatos_b_papantoniou-933521/

[4] https://www.bpf.gr/el/content/%CE%B9%CE%B4%CF%81%CF%85%CF%84%CE%AE%CF%82, https://lykeionellinidon.com/el/mele-dorites.

[5] https://lykeionellinidon.com/el/mele-dorites

[6]https://lykeionellinidon.com/el/xronologio/1991-2011

[7] https://www.bpf.gr/el/content/%CE%B9%CE%B4%CF%81%CF%85%CF%84%CE%AE%CF%82

[8] https://www.bpf.gr/el/content/%CE%B9%CE%B4%CF%81%CF%85%CF%84%CE%AE%CF%82

[9] https://bpf.gr/el/publications

[10] https://www.bpf.gr/el/content/%CE%B9%CE%B4%CF%81%CF%85%CF%84%CE%AE%CF%82