Η συζήτηση που άνοιξε τις τελευταίες ημέρες γύρω από την πρόταση του Θεματικού Αντιπεριφερειάρχη Ιονίων Νήσων Σάββα Κουλούρη για την τουριστική προβολή των Ιονίων υπό τον τίτλο «Νησιά του Οδυσσέα» ή «Νησιά της Οδύσσειας» δημιουργεί ένα εύλογο ερώτημα: Ο Οδυσσέας του Ομήρου είχε πράγματι σχέση με όλα τα νησιά του Ιονίου Πελάγους;
ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Ματίνα Σπυράτου
Στα πρώτα δημοσιεύματα η πρόταση παρουσιάστηκε ως ενδεχόμενη «μετονομασία» των Επτανήσων. Ακολούθησε η αντίδραση του Δήμου Ιθάκης, ο οποίος υπογράμμισε τη μοναδική σχέση του νησιού με τον Οδυσσέα και ζήτησε να μην ενταχθεί η ιστορία και το όνομά του σε ένα γενικό τουριστικό brand χωρίς τη συμμετοχή της Ιθάκης.
Από την πλευρά του, ο κ. Κουλούρης διευκρίνισε επισήμως ότι δεν αναφέρθηκε σε αλλαγή της ονομασίας των Επτανήσων. Όπως εξήγησε, η πρότασή του αφορά τη δημιουργία ενός διεθνούς τουριστικού brand και θεματικών θαλάσσιων διαδρομών που θα συνδέουν τη μυθολογία, την ιστορία, τον πολιτισμό και τη φυσική ομορφιά των Ιονίων Νήσων, με αφορμή και τη συμμετοχή της Περιφέρειας στη Διεθνή Τουριστική Έκθεση του Λονδίνου.
Τι αναφέρει ο ίδιος ο Όμηρος
Η σχέση του Οδυσσέα με τον χώρο του Ιονίου δεν περιορίζεται αποκλειστικά στην Ιθάκη. Στη ραψωδία ι της Οδύσσειας, ο ήρωας παρουσιάζει ο ίδιος την πατρίδα του στον βασιλιά των Φαιάκων Αλκίνοο:
«Να κατοικώ στην ξέφαντη Ιθάκη έχει βουνό το Νήριτο, δασωμένο και περίβλεπτο. Γύρω της βρίσκονται πολλά νησιά, πολύ κοντά το ένα στο άλλο, το Δουλίχιο, η Σάμη και η δασωμένη Ζάκυνθος».
Η Ιθάκη αποτελεί αναμφισβήτητα τον πυρήνα της ομηρικής αφήγησης. Είναι η πατρίδα του Οδυσσέα, ο προορισμός της δεκαετούς επιστροφής του και ο τόπος στον οποίο βρίσκεται το ανάκτορο, η σύζυγός του Πηνελόπη και ο γιος του Τηλέμαχος.
Παράλληλα, όμως, ο Όμηρος κατονομάζει τη Σάμη, τη Ζάκυνθο και το Δουλίχιο. Οι περιοχές αυτές αναφέρονται και ως τόποι προέλευσης των μνηστήρων της Πηνελόπης. Στην Ιλιάδα, επίσης, ο Οδυσσέας εμφανίζεται ως αρχηγός των Κεφαλλήνων που κατοικούσαν στην Ιθάκη, στο Νήριτο, στην Κροκύλεια, στην Αιγίλιπα, στη Ζάκυνθο και στη Σάμη.
Η Ζάκυνθος αναγνωρίζεται χωρίς ιδιαίτερη αμφισβήτηση. Η ομηρική Σάμη συνδέεται παραδοσιακά με την Κεφαλονιά, χωρίς όμως να υπάρχει οριστική συμφωνία για την ακριβή γεωγραφική της ταύτιση. Ακόμη μεγαλύτερη συζήτηση υπάρχει για το Δουλίχιο, το οποίο έχει ταυτιστεί κατά καιρούς με την Κεφαλονιά, την Παλική ή κάποιο από τα νησιά των Εχινάδων.
Η Κέρκυρα συνδέεται παραδοσιακά με τη Σχερία, τη χώρα των Φαιάκων και τελευταίο σταθμό του Οδυσσέα πριν από την επιστροφή του στην Ιθάκη. Ωστόσο, ο Όμηρος δεν την ονομάζει Κέρκυρα και η συγκεκριμένη ταύτιση αποτελεί αρχαία και ισχυρή παράδοση, όχι αδιαμφισβήτητο γεωγραφικό δεδομένο.
Για τη Λευκάδα έχει διατυπωθεί από τον Γερμανό αρχαιολόγο Βίλχελμ Ντέρπφελντ η θεωρία ότι αποτελούσε την ομηρική Ιθάκη. Πρόκειται, όμως, για μία από τις διαφορετικές θεωρίες σχετικά με την ομηρική γεωγραφία και όχι για γενικά αποδεκτή ταύτιση.
Για τους Παξούς, τα Διαπόντια Νησιά και άλλα μικρότερα νησιά της σημερινής Περιφέρειας Ιονίων Νήσων δεν υπάρχει αντίστοιχη σαφής αναφορά στα ομηρικά έπη.
Υπάρχει, επομένως, κοινή ομηρική διαδρομή;
Τα ομηρικά κείμενα προσφέρουν πραγματική βάση για τη δημιουργία μιας ευρύτερης πολιτιστικής ή θαλάσσιας διαδρομής στο Ιόνιο. Η Ιθάκη, η Σάμη, η Ζάκυνθος, το Δουλίχιο και η χώρα των Φαιάκων συγκροτούν έναν γεωγραφικό και μυθολογικό χώρο που συνδέεται με την αφήγηση της Οδύσσειας.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι όλα τα σημερινά Ιόνια Νησιά έχουν την ίδια ιστορική σχέση με τον Οδυσσέα ούτε ότι μπορούν να παρουσιαστούν ως ισότιμες «πατρίδες» του. Άλλο είναι ένα θεματικό πολιτιστικό δίκτυο εμπνευσμένο από τις διαδρομές της Οδύσσειας και άλλο η γενικευμένη χρήση της ταυτότητας του Οδυσσέα ως κοινού χαρακτηριστικού όλων των νησιών.
Στο σημείο αυτό βρίσκεται και η ουσία της συζήτησης. Η αξιοποίηση ενός παγκοσμίως αναγνωρίσιμου συμβόλου μπορεί να προσφέρει σημαντικές δυνατότητες προβολής σε ολόκληρη την Περιφέρεια. Παράλληλα, όμως, η Ιθάκη, ως η πατρίδα του Οδυσσέα που έχει διατηρήσει αυτή την ταυτότητα επί αιώνες, επιβάλλεται να έχει πρωτεύοντα λόγο και ουσιαστικά δικαιώματα συμμετοχής στη χρήση, στον σχεδιασμό και στην προβολή ενός τέτοιου σήματος.
Δεν πρόκειται κατ’ ανάγκην για ζήτημα αποκλειστικής νομικής κυριότητας πάνω σε ένα όνομα της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Πρόκειται, πρωτίστως, για ζήτημα ιστορικού σεβασμού, θεσμικής συνεννόησης και δίκαιης εκπροσώπησης. Οποιαδήποτε οργανωμένη τουριστική πρωτοβουλία γύρω από τον Οδυσσέα θα ήταν εύλογο να σχεδιαστεί μαζί με τον Δήμο και την κοινωνία της Ιθάκης, αναγνωρίζοντας καθαρά ότι το νησί αποτελεί την αφετηρία, το κέντρο και τον τελικό προορισμό της ομηρικής επιστροφής.
Η συζήτηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα καθώς τα Ιόνια Νησιά επιδιώκουν να αξιοποιήσουν τη διεθνή προβολή που δημιουργεί η κινηματογραφική Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν. Την ίδια στιγμή, στην Ιθάκη καταγράφεται αντίδραση από τους κατοίκους της ακόμη και στην ιδέα μιας γενικευμένης χρήσης του ονόματος του Οδυσσέα, καθώς οι κάτοικοι θεωρούν ότι αφορά άμεσα την ιστορία και την μοναδική ταυτότητα του τόπου τους. Η αντίδραση αυτή εκδηλώνεται ενώ το νησί εξακολουθεί να αντιμετωπίζει ουσιαστικά προβλήματα καθημερινότητας, με σημαντικότερο την ακτοπλοϊκή του σύνδεση. Η διακοπή των καθημερινών δρομολογίων Ιθάκη–Σάμη–Πάτρα σε ορισμένα διαστήματα και το διαχρονικό αίτημα για σταθερή, καθημερινή και δωδεκάμηνη σύνδεση επηρεάζουν την πρόσβαση των κατοίκων στην Πάτρα, ακόμη και για σοβαρές ανάγκες υγείας.
Από τις αντιδράσεις που καταγράφονται στην Ιθάκη διαμορφώνεται η εικόνα μιας τοπικής κοινωνίας που αισθάνεται παραμελημένη από το κράτος κυρίως για την ακτοπλοϊκή σύνδεση του νησιού. Μέσα σε αυτό το κλίμα, η πρόθεση να αξιοποιηθεί τουριστικά από το σύνολο των Ιονίων Νήσων η παγκόσμια αναγνωρισιμότητα του Οδυσσέα προκαλεί ακόμη μεγαλύτερη δυσφορία, καθώς οι κάτοικοι βλέπουν ένα μοναδικό στοιχείο της ιστορίας και της ταυτότητας της Ιθάκης να μετατρέπεται σε κοινό περιφερειακό brand, την ώρα που θεωρούν ότι οι πραγματικές ανάγκες του νησιού τους δεν αντιμετωπίζονται με την ίδια προσοχή συγκριτικά με τα υπόλοιπα νησιά. Η Ιθάκη χωρούσε “απλά σε μισή σελίδα σε διαφημιστικά φυλλάδια” σε σχέση με τα υπόλοιπα νησιά. Η Ιθάκη ήταν το πιο μικρό νησί, που πολλές φορές “περνούσε στα ψιλά και δεν είχε την προβολή που του άξιζε”, αναφέρει αναγνώστης μας από την Ιθάκη. Και προσθέτει το πιο σημαντικό: “Εμείς θέλουμε κοινή προβολή και συνεργασία. Αλλά με σεβασμό στην ιστορία και την ταυτότητα κάθε νησιού ξεχωριστα!”
Η συζήτηση, επομένως, δεν χρειάζεται να περιοριστεί στο δίλημμα «υπέρ ή κατά» ενός τουριστικού τίτλου. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν μπορεί να δημιουργηθεί μια κοινή πολιτιστική διαδρομή που θα αναδεικνύει τις πραγματικές ομηρικές αναφορές κάθε νησιού, χωρίς να εξισώνει διαφορετικές ιστορικές σχέσεις και χωρίς να αποδυναμώνει τη μοναδική ταυτότητα της Ιθάκης.
Πηγές
- Όμηρος, Οδύσσεια – ψηφιακό πρωτότυπο κείμενο και μετάφραση, Perseus/Scaife
- Σάββας Κουλούρης: «Δεν μίλησα για μετονομασία των Επτανήσων – Μίλησα για ένα ισχυρό τουριστικό brand με επίκεντρο τον Οδυσσέα» – Kefalonia Life
- Δ. Στανίτσας: «Η Ιθάκη δεν παραχωρεί τον Οδυσσέα» – Kefalonia Life
- Η Ομηρική Ιθάκη: Μύθος και ιστορία ενός αινίγματος τριών χιλιάδων ετών – Kefalonia Life
- Γιάννης Λυκούδης: Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν ως αναπτυξιακή ευκαιρία για Κεφαλονιά και Ιθάκη – Kefalonia Life
